Mahmut KAPLAN

Prof. Dr., Celal Bayar Üniversitesi Öğretim Üyesi

Aşk, bütün dünya edebiyatlarının başlangıçtan itibaren en vazgeçilmez temalarından biridir. İnsanoğlunun yaratılışından itibaren en yoğun yaşadığı duygu aşk olsa gerektir. İnsanın, daha geniş bir ifade ile kainatın yaratılış sebebi de mutasavvıflara göre aşktır. Allah bir gizli hazine olan varlığını tanıyacak göz, sevecek gönül, sanat eserlerini takdir edecek bir akıl dilemiş, evreni ve bütün güzellikleri idrak melekesiyle donanmış insanoğlunu yaratmıştır. Kainatı, bütün güzellikleriyle insanoğlunun beğenisine sunan yaratıcı, ondan bu güzellikleri takdir ve tahsin etmesini, nimetlerine karşı şükür ve ibadetle karşılık vermesini beklemiştir. İnsan ruhlarını yaratıp topluca onlardan “Ben rabbiniz değil miyim?” sorusuyla “evet” cevabını muhtevi sözleşmeyi alan Allah, ruhundan bedene üflemiş ve insanı yeryüzü gurbetine hikmet ve meşietinin gereği olarak yollamıştır. Asıl vatanından ayrılan insan ruhu dünyada sürekli bir daüssıla içinde özlemle yaşamıştır. Esma ve ilahî sıfatların bir tecellisi olan kainat aslında mevhum bir varlık kimliğine sahiptir. Allah’ın varlığına oranla “varlık” denemeyecek olan bu görüntünün ardında bütün haşmet ve debdebesiyle bir tevhid saltanatı hüküm sürmektedir. Dolayısıyla “ikilik” kavramı sadece bir vehim, hakikati kavramada bir varsayım olarak ortaya çıkmaktadır. Görünen, esmâ-i ilâhiyenin tecellileri, parıltılar ve güzellikleridir. Bu güzellikleri temaşa eden insan ruhu, görüntünün ardındaki “gerçek”e ulaşma cehdi içinde asırlar sürecek bir aşk maratonuna girmiş, türünün sözcüsü olarak şair bu özlemi şiir formunda dile getirmeye çalışmıştır. Şimdi “aşk”ın edebiyatımızdaki seyr ü seyahatini kısaca özetleyelim:

İslamî literatürde “aşk”, beşerî ve mecaz olmak üzere iki biçimde kullanılır. İlahî aşk karşılığı olarak “hakikî aşk”; beşerî aşk içinse “mecazî aşk” ifadeleri kullanıla gelmiştir. İlahî aşk daha çok tasavvufta, kimi zaman da İslam felsefesinde işlenmiş, varlıklar hiyerarşisinde alttaki varlığın bir üstteki varlığa iştiyakı ve sevgisi de aşk olarak ifade edilmiştir.¹ Kur’an’da ve sahih hadis kitaplarında aşk kavramı geçmez; bunun yerine hub, muhabbet ya da meveddet kelimeleri kullanılır. Yine Rabia, Bayezid-i Bistamî, Cüneyd-i Bağdadî, Hallac-ı Mansur gibi ilk dönem mutasavvıfları da aşk kelimesini kullanmamışlardır.²

İslam tasavvufunda aşk kavramını ilk kez ciddi bir biçimde inceleyen Ahmed el-Gazalî’dir. (ö.1126)³ Ruzbihân-ı baklî, ”Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi istedim ve bu yüzden bu âlemi yarattım.” mealindeki kudsî hadis olarak rivayet edilen sözdeki bilinmekten amacın muhabbet olduğunu söyler; Allah’ın sevgiyle tecelli etmesinden âlem meydana gelmiştir. Bunun sebebi de “hakikat-i Muhammediye”dir.

Görüşleri klasik edebiyatımızı derinden etkileyen İbn Arabî (öl. 1240), aşk kelimesi yerine “muhabbet”i tercih eder. O, sevgiyi üç kısma ayırır: ilahî muhabbet, ruhî muhabbet ve tabiî muhabbet.⁴ İbni Arabî şöyle der: “Allah, insan için yine insan sûreti üzere başka bir şahsı üretti, ona da kadın adını verdi. Kadın kendi sûreti üzere zâhir olunca ona müştak oldu. Bu hal bir şeyin kendi yurduna düşkünlüğüdür. Şu izahımıza göre insana kadın sevdirildi. Çünkü Allah da bizzat kendi sûreti üzre halk ettiği kimseye muhabbet gösterdi; nûrdan yarattığı meleklerin mevki ve mertebeleri daha yüce ve âlemden neş’et etmiş olmalarına rağmen bunları insana secde ettirdi. İşte (erkekle kadın ve Hak ile insan arasındaki) münasebet buradan başladı.”⁵ Yine İbn Arabî’ye göre, “aşk, eşyayı birbirine rabteden ve tüm varlıkları kuşatan ilahî prensiptir. Bu, Allah’a ibadetin en üst tezahürünün aşk olduğu anlamına gelir. Başka deyişle evrensel aşk ve evrensel ibadet (kulluk) bir ve aynı olgunun iki yönünü oluşturur.”⁶

Gazalî, aşk konusunda şöyle düşünür: “Allah aynı zamanda güzellik sıfatlarına da sahiptir. Planında ve yaratıcı kudretinde güzellik vardır. ‘Allah güzeldir ve güzeli sever’ der Peygamber (sav).” Son olarak insanın ruhu, ilahî kaynağıyla yakınlığa sahiptir. Allah insanı kendi suretinde yaratmıştır. Böylece Allah’ı tüm bu sıfatları ile bilir ve aynı zamanda onunla ilgili konumumuzu kavrarız. O’na olan sevgimiz zorunlu hale gelir ve ardından o da bizi sever… Aşk azmi (şevk) içerir, çünkü her âşık her zaman sevdiğini görmenin özlemini duyar. Allah âşıkı kendisine kapalı en büyük ihsan ve en büyük mutluluk olan Allah’ı görmeye ulaşmak için yalvarıp yakarır. Gene aşk, yakınlık (üns) ile neticelenir… Aşk, Allah’ın bilgi ve seyr ü temâşâsının sonucu olduğu için, âşık ariftir.”⁷

İslam felsefesinde de aşk tartışılan konulardandır. İslam düşünürlerinin bu konuda farklı görüşlere sahip oldukları görülür; onlara ilham veren Eflatun ve Aristo’dur. Ebubekir er-Râzî’ye göre aşk maddî hazlara düşkünlüğün bir tezahürüdür. Âşık olanlar şehvetlerinin esiri olduklarından hayvanlardan aşağıdır. İhvân-ı Safâ ise aşkı bir fazilet olarak değerlendirir. İbn Sinâ aşkı kemal fikriyle irtibatlandırır. Ona göre hem hakikî, hem mecazî aşk, bir kemale erme iştiyakıdır. İbn Miskeveyh aşkı sevgide aşırılık olarak niteler.⁸ Miskeveyh’e göre aşk, “asla Aristo’nun inandığı gibi kendini sevmenin bir uzantısı değil, fakat kendini sevmenin sınırlandırılması ve başkasını sevmektir. O, sevgiyi (muhabbet) genellikle insanlarla doğuştan arkadaşlık etme kapasitesi olarak kabul eder… Aşırı haz yahut iyilik arzusu olan aşk –menfaat düşüncesi aşka yabancıdır- iki kişinin ötesine geçmez. Hayvanî aşkın objesi haz, manevî aşkın objesi erdem yahut iyiliktir.”⁹

İslam mutasavvıfları, “İman edenler Allah’ı daha ziyade severler. (2/1659”, “Allah onları, onlar da Allah’ı severler. (5/54)”, “De ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, yakınlarınız, kazandığınız mallar, durgunlaşmasından korktuğunuz ticaret ve hoşunuza giden meskenler size Allah’tan, Resûl’ünden ve O’nun yolunda cihaddan daha sevgili ise, o zaman Allah’ın azabı gelinceye kadar bekleyin. (9/24)” ayetleriyle, Hz. Muhammed’in Hz. Ömer’e hitaben söylediği: “Ben sana herkesten daha sevimli olmadıkça iman etmiş olmazsın (Buharî,İman 8-9, Müslim, İman 67-70)”, “Bana dünyanızdan üç şey sevdirildi: güzel koku, kadın ve gözümün nuru namaz.” hadislerini referans alarak aşk konusunda görüşlerini temellendirmeye çalışmış, Allah ve onun peygamberini sevme gereğini ifade etmişlerdir. Kuşeyrî, şeyhi Ebu Ali Dakkâk’ın “aşk aşırı sevgi yani sevgide ölçüyü aşmak anlamına gelir. Allah için böyle bir aşırılık düşünülemeyeceğinden O’nun kuluna olan sevgisine aşk denemez. Öte yandan kulun Allah’a duyduğu sevgi ne kadar güçlü olursa olsun yine de O’nu yeterince ve layık olduğu ölçüde sevemeyeceğinden kulun Allah sevgisi de aşk diye adlandırılamaz.” diyerek aşkı tanımlamış, sınırlarını çizmiştir. Ancak Kuşeyrî, sufîlerin Allah’a duydukları sevgiye aşk adını vermelerine hoşgörü ile bakmıştır.¹⁰ Müfessir Fahruddin Râzî de Allah’ı sevmenin marifetin ayrılmaz bir parçası olduğunu, kişinin irfanı derecesinde muhabbetullahta aşama kaydedeceğini söyler.¹¹ Râzî şu kıssayı örnek gösterir: “Hz. İsa üç kişiye rastlar. Bir de ne görsün, onlar daha çok zayıf ve renkleri daha çok soluk. Öyle ki onların yüzleri sanki nûrdan meydana gelmiş birer ayna gibi. Bunun üzerine Hz. İsa onlara, “siz bu makama nasıl ulaştınız?” dediğinde onlar, “muhabbetullah ile…” dediler. Bunun üzerine Hz. İsa “siz kıyamet gününde Allah’a yaklaştırılacak olan kimselersiniz” dedi.”¹²

Yukarıdaki iktibaslardan anlaşılacağı gibi İslam düşünce sisteminde ve tasavvufta “aşk” kavramı değişik bakış açılarından irdelenmiş, konu ile ilgili çeşitli, olumlu/olumsuz görüşler ileri sürülmüştür. Ancak mutasavvıflar temel olarak kainatın yaratılışına sebep olarak aşk/muhabbeti ileri sürmüş, kulun Allah’ı aşk derecesinde sevmesinin gereği üzerinde durmuşlardır. Bu sevgiye aşk denip denemeyeceği konusunu tartışmışlardır. Ancak temel amaç kalb merdiveniyle Allah’a ulaşmaktır. Ali Nihat Tarlan, “şeriatte asıl olan akıldır. Tarikatta aşktır. Akıl, masiva yani kesret âleminde yaşamanın yollarını gösterir. Aşk ise “maverâ” yani vahdet âleminin idraki içindir. Akıl; mahduttur, aşk; sonsuzdur.”¹³ Aşkın gayesi vahdete erişmektir.”¹⁴ diyerek aşkın hedefini ifade eder.

Nihat Sami Banarlı aşk konusunda şöyle der. “…kişinin önünde yalnız Allah varlığı ve içinde yalnız ilahî güzelliğe karşı duyulan en büyük aşk vardır. Demek ki sırları çözen akıl değildir, aşktır. İlâhî kelâmın can aynasında mânâ haline gelmesi, yani hakikatlerin tam anlaşılması da aşkın yardımıyladır. Ancak kirlerinden temizlenmiş, her türlü paslardan arınarak sırlara aydınlanmış bir can aynasındadır ki mânâların ve gerçeklerin çehresi tam görünür.

İlâhî güzellik ve bu güzelliği kelâm haline koyan Tanrı’nın güzel adları, bize mânâ yıldızlarıdır. Yıldızları bilmek ve iyi görmek için nasıl gözden üstün bir âlete ihtiyaç varsa, ilâhî sırları bilmek ve hakikat nurunu görmek için de daha gerçek bir aşka ihtiyaç vardır.”¹⁵ Allah’a varmak için iki yol vardır. Cüneyd-i Bağdâdî (öl. 909)” “sahv” (ayıklık, aklı başında olma) yolunu seçmiştir. Ancak Bayezid-i Bistâmî (öl. 848) “sekr” (sarhoşluk, kendinden geçme) halinin gerekliliğini savunmuştur. Bayezid’e göre “sahv” yani aklın rehber edilmesi, insanlık sıfatlarının sürmesi demek olup bu ise insan ile Allah arasındaki en büyük engeldi. Allah’a ulaşmak için akıl ve iradenin terk edilmesi, insanî sıfatlardan arınılması, “sekr” yani sarhoşluk, çılgınlık, kendinden geçme yolunun seçilmesi gerekiyordu. Bu yolun manevî hallerini tarif etmek için aşk şaraba, bu şarapla kendinden geçen sûfînin hali ise sarhoşluğa benzetildi. Bu yolun manevi duygularını ilk hissetme hali zevk “tatma” sonraki aşama “şürb” içme, daha sonraki aşama “sekr” (sarhoşluk, kendinden geçme) olarak adlandırıldı.”¹⁶

Klasik Türk şiirinin önünde örnek olarak Arap ve Fars şiiri vardı. Özellikle Fars şiiri yukarıda özetlemeye çalıştığımız anlayış ve düşünceler çerçevesinde şekillenmiş, oluşan bu gelenek zemininde zengin bir mecazlar dünyası içinde, “aşk”, ifadesini bulmuştu. Şairler mutasavvıfların zengin alegori dünyası içinde elde ettikleri mecaz ve istiareleri şiirlerinde kullanarak Allah’a, Hz. Peygamber’e duydukları sevgiyi ifade etmişlerdi. Şairler Allah ile mürit arasındaki ilgiyi âşık-mâşûk ilgisine, kalpte bir görünüp bir kaybolan ilahî tecellileri de kendisini gösterip gizleyen zalim sevgiliye benzetmek suretiyle şiirde anlam zenginliğini temin etmişlerdi.¹⁷ Şarap, kadeh, meyhane, mahbup kelimeleri tamamen mecazî anlamlar kazanarak Allah, ilahi aşk, tekke, mürşid-i kâmil gibi anlamlar kazanmış, “11. yüzyılda sekr ve şarap kelimelerinin yerine Farsça karşılıkları geçmişti. Artık ‘bezm-i elest ezelî misak’ şarap ve bu dünyada bunu unutma ise “humâr” olarak anıldı.” İl kez şarabı aşk anlamında ünlü mutasavvıf Bayezid-i Bistamî kullanmıştır.¹⁸ “Mutasavvıf şairlerin dilinde Allah sevgili (maşûk), insan ise âşıktır. Âşığın sevgilisinden ayrılmaktan dolayı duyduğu elem imajının altında ruhlar alemine duyulan özlem feryatları yükselir. Sevgilinin acımasız bigânelik sembolü ile, ifadeye gelmez güzelliğinin kısmen de olsa bir an kendilerine âşikâr olmasıyla kendilerinden geçmiş aşıklar, zaman zaman ruhlarını aydınlatan, sonra varlığı fark edilmeden kaybolan anlık parlayıp sönüşleri tasvir ederler.”¹⁹

Türk şairleri önlerinde buldukları bu örneklerden yola çıkarak yeni bir şiir meydana getirdiler. İlk örneklerinde taklit bulunsa da zamanla bu şiirle boy ölçüşecek şairler yetişti; klasik şiirimiz milli bir kimliğe büründü. Bu şiirde işlenen en önemli tema şüphesiz aşktı. “Aşk” kavramı, özetlediğimiz macerası içinde kazandığı zengin muhteva ile bu şiirin vazgeçilmezi oldu. Ancak şiirimizde aşk, Tanzimat döneminden başlayarak dozu artan eleştiri ve karalamaların hedefi haline geldi. Şairlerin mecaz örtüsüne sarıp sarmaladıkları aşk ve sevgili konusunda çeşitli iddialar/iftiralar ileri sürüldü. Bu aşk ilahî mi, beşerî mi tartışmasının yanında sevgilinin kimliği ve cinsiyeti de çeşitli ithamların odağına oturtuldu. Bu tartışmaları yeniden yazmanın yararı olmadığını sanıyoruz. Sadece Klasik Türk şiirinde işlenen aşkın ve ayrılığından ıstırap duyulan sevgilinin mahiyetine dair bazı bilim adamlarının düşüncelerini özet olarak sunmakla yetineceğiz. E.J.W. Gibb şöyle der: “…bu şiir his ve his ötesi arasında akıp gider; aşk ve güzellik en câzibedar kıyafetleriyle ve en güzel biçimde sunulur, fakat bu takdim öyle mâhirâne yapılır ki, okuyucu istediği gibi yorumlamakta serbesttir.”²⁰

Latifî, tezkiresinin önsözünde bu aşkı şöyle anlatır: “…güzellik ve alımlılık, çekicilik ârifle Allah arasında bir şekildir. Kuşkusuz mânâ ehli şekilde kalmayıp her güzelin yüzünde ilâhî güzelliğin pırıltılarını, mutlak güzelliğin nurlu sırlarını seyreder. “Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır (2/115)” âyeti gereği nakşında nakkâşı ve eserinde onun yapıcısını görebilirler.”, “Aslında şairlerin mecazî şiir örtüleri ve gerçeği iltibaslarında def, ney, sevgili ve şarabı gösteren ibare ve istiareler gelirse, görünüşüne bakıp bunları şarap, dilber, kol ve boy övgüsü olarak düşünmemek lazımdır. Tasavvuf ve gerçek bilenlerin dilinde her sözün bir te’vili ve her te’vilin bir temsili vardır. Sözün kısası bunlar ister güzelleri methetsin, isterse dilberleri övsün Hakk’ı görebilen gerçek erlerle vahdete ulaşmış Allah dostlarının yolunda gidenler, onları celâl ve cemâl sahibi yüce Allah’a ait görürler.²¹

Ahmet Hamdi Tanpınar: “eski şiirimizde Garb’ın anladığı manâda psikolojik vaziyetlerden doğan, derunî mücadelelerden, insanı talihin korkunç iradesiyle karşılaştıran terkiplerden doğmuş bir aşk yoktur. Fakat onlarda sadece insanlığa has bir meziyet olan güzelliğin elde edilmiş olmasından gelen bir beşerî aşk vardır ki, sanatta asıl istenen de odur.”²²

Ömer Faruk Akün: “Divan şiirinin teşrifatınca aşk şair için dışında kalınmaz, mutlaka benimsenmesi ve terennüm edilmesi mecburî bir duygudur. Şairin aşk duygusunu şiirine mihver yapması, kendini muhakkak âşık pozisyonunda göstermesi bu edebiyatın uyulması şart olan âdâbındandır. Divan şairliğinin yolu, en başta âşıklık rol ve hüviyetini kabullenişten geçmektedir. Şair isterse başka duygu ve konulardan söz açmayabilir, hayatın başka tezahürlerine ilgisiz kalabilir; fakat şiirlerinde aşkın semtinden, aşkı kendi macerası olarak anlatmadan, devamlı surette âşık pozisyonunda görünmeden şair sayılmak, şair sırasına girmek, divan şiiri teşrifatında düşünülebilecek bir şey değildir. Gerçek hayatta bir aşk macerası yaşamamış, hayatına henüz aşk denilen hadise girmemiş olsa da divan şiirinin dünyasına adımını atan kimse, daha başından, bütün diğer şairler gibi aşkı ve aşkın ıstıraplarını dile getirmek, kendisinden devamlı söz edeceği bir sevgilisi olmak durumundadır. Bütün divan şiiri, işlediği duygu ve konulara toplu olarak bakılınca görüleceği gibi aşk konusu üzerine kurulmuştur. Merkezde sadece o vardır.”²³ “Onda seven ve aşkın ıstırabını çeken yalnız âşıktır. Sevgili ise âşığının duygularına karşı seyirci tavrı takınan, ilgisini ondan esirgeyen bir tutum içinde görünür. Moral yapısı âşığına ıstırap çektirmekten hoşlanan, ona yüzünü göstermekte nazlanmak olan sevgilinin onunla kendisi arasında daima bir mesafe koyması; dolayısıyla ayrılık ve hasret, buna eşlik eden şikâyettir bu aşkın özünü teşkil eden.”²⁴

Klasik Türk şiirinde sevgilinin kimliği, daha doğrusu cinsiyeti hep tartışma konusu olmuştur. Sevgilinin çoğu zaman erkek kimliğinde görünmesi tasavvufun aşk anlayışı ile ilgilidir. Çünkü Allah, bu anlayışa göre kendi güzel esmasının tecellilerini güzel insan yüzlerinde göstermiştir. Bu güzelliğe karşı duyulacak bir sevginin saf ve temiz olması, behimî hislerden arınması gerekir. Bu da platonik aşkla mümkündür. Araya cismanî haz ve duyguların karışmayacağı bir aşk ise ancak genç erkeğe yönelik olduğu zaman mümkündür. Bu düşünce Eflatun’dan kaynaklanmıştır. İlahî aşka, cismanî haz ve nesli devam ettirme gibi maddî unsurların karışmadığı bir sevgiyle ulaşılabilir. Ancak başlangıçtaki bu aşk sadece bir köprü, bir geçiş niteliğindedir. Asıl olan mecazî güzelliğin ardındaki hakiki güzelliği keşfetmek, her şeyde Cemil-i Mutlak’ın Esma-i Hüsnasının tecellilerini görebilecek bir kemal düzeyine erişmektir. Bu aşkın amacı kişiyi marifetullaha yükseltmesidir.²⁵

Mehmet Kalpaklı bu aşkı şu cümlelerle anlatır: “Osmanlı şiirinde anlatılan aşk, genellikle ‘gerçek aşk’ yani ‘Tanrısal aşk’tır. Doğu edebiyatının temel unsurlarından biri olan tasavvuf düşüncesinin belirlediği bu nitelik, aşkın dünyevî olanı için de aynı anlatım şekillerinin kullanılmasına izin verir.”²⁶ Bu aşkın kahramanları Tanrı-kul, mâşûk-âşık, padişah-köle olarak karşımıza çıkabilir.

Klasik şiirimizde sevgilinin cinsiyeti elden geldiğince gizlenmiş, sadece mutlak bir güzellik tasviri ile yetinilmiştir, diyebiliriz. Şair, sevgilisini adeta cinsiyetten tecrit ederek bütün güzel sıfatlarla donatır. Öyle ki övülen sevgili Allah mı, Hz. Peygamber mi, padişah mı, gerçek bir kadın ya da erkek sevgili mi, ayırt etmek oldukça zordur. Böyle bir tecridin okur açısından yararı, isteyenin şiirde istediği güzeli bulmasıdır. Ancak unutmamak gerekir ki öne çıkan sıfatlar bir kadın tasviri mahiyetindedir. Övülen fizikî sıfatlar daha çok bir kadına yakışabilenlerdir. Genelde şiir okunduğunda daha çok bir kadın akla gelir.

Atilla Şentürk, bu konuda şu görüşleri ileri sürer: “Osmanlı şiirinin tipik bir özelliği de tek bir beyitte yerine göre; Allah, Peygamber, zamanın padişahı, kendisine değer verilen büyük bir insan yahut karşı cinsten bir sevgiliye varıncaya kadar genişletilebilen hüviyeti meçhul, daha doğrusu herkese ve her meşrebe göre değişebilen bir sevgili yelpazesinin aynı anda oluşturulabilir olmasıdır.”²⁷ Divan şairleri cinsiyeti elden geldiğince müphemleştirilen soyut bir sevgili portresi çizmekle her okuyucuya hitap edebilme gibi bir başarıyı yakalamışlardır. Ancak klasik şiirimizin en güzel aşk şiirlerinin Hz. Muhammed için yazıldıklarını da unutmamak gerekir. Bu şiirlerde Hz. Peygamber bütün güzellikleriyle anlatılır. Yine yiğitlik sembolü Osmanlı padişahları Yavuz, Kanunî, Yıldırım Beyazıt için yazılan şiirler de adeta bir kadına yazılmış gibi övülüp tasvir edilmişlerdir.²⁸

Mustafa Uzun, klasik şiirimizdeki aşk konusunda diğer bilim adamlarıyla paralel görüşlere sahiptir: “…aşk ve muhabbetin işlendiği hemen bütün dinî ve bazı ladinî eserlerde aşk-ı hakiki, mutlak aşk, aşk-ı ilâhî adlarıyla hep Allah aşkı kastedilmiştir… âşığın bütün merhalelerden geçerek sonunda varacağı gerçek aşk budur.”²⁹

Muhammed Nurdoğan, klasik şiirimizdeki aşk temasını şu cümlelerle değerlendirir: “Klasik edebiyatın temelinde bulunan tasavvufî aşkta akıl-aşk çatışması kuvvetli bir şekilde kendini gösterir. Buna göre hakikate akıl (ilim) yolu ile değil; aşk vasıtası ile ulaşılabilir. Mutlak gerçeğe varmada akıl eksik bir vasıta, güvenilmez bir araçtır. Hakikat yolunun yolcusu, aklı terk edip ruhunu ve gönlünü bütünü ile aşka teslim etmelidir. Ancak o zaman kapılar açılacak, vuslat gerçekleşecektir.”³⁰

Osmanlı şairleri örnek aldıkları İran şairleri gibi aşkı birtakım mecazların örtüsüne sararak ifade etmişlerdir. Bilindiği gibi ilk kez XI. yüzyılda Ebu Said Ebulhayr zülf, yanak gibi benzetmeleri tasavvufî anlamda kullanmıştır.³¹ Attâr, Abdurrahman Câmî ve Mevlanâ gibi bazıları ise ilahî aşkı doğrudan beşerî aşk şeklinde tasvir etmişlerdir.³²

Yukarıda aşk kavramının İslâmî edebiyatlardaki seyahatini özetle vermeye çalıştık. Bu konuda yazılanları kısaca sunarak bilim adamlarımızın görüşlerini andık. Ancak asıl üzerinde durulması gereken başkalarının yorum ve değerlendirmeleri değil, bizzat şairlerimizin bu konuda neler söyledikleridir. Çalışmamız asıl bu konuda yoğunlaşacaktır. Bu amaçla divanlardaki “aşk” redifli gazelleri tarayarak inceledik. Çalışmamızın temelini bu gazeller oluşturmaktadır. Otuz kadar divandan seçtiğimiz bu gazellerin incelenmesiyle şairlerimizin aşka dair görüşleri kendi mısralarından ortaya konulmaya çalışılmıştır. Gazelleri tek tek incelemek yerine bazı başlıklar altında değerlendirmeyi yeğledik. Bu yolla daha sistemli bir biçimde şairlerimizin görüşlerinin anlaşılacağını düşündük.

I. Aşk Redifli Gazellerde Aşkın Tanımı

Şairler aşkı çeşitli biçimlerde tanımlamış olmakla birlikte, tanımların neredeyse aynı noktada birleştiği, bütün görüşlerin aynı konuda temerküz ettiği görülür. 15. yüzyıl başlarının ihtiraslı devlet adamı, kadı ve şairi Kadı Burhaneddin (öl.1398) aşkı vefa zemininde tarif eder: ahdine vefa gösteren âşık hastaya şifa, mecliste sevinç, gül bitiren dikendir.³³ Şairin özellikle aşkı “gül bitiren diken” olarak tanımlaması, âşığın çektiği ıstırabı göstermesi bakımından önemlidir. Aşk bir gönüle girdi mi, başka her türlü sevgiyi söküp atar. O gönülde sadece aşkın saltanatı hüküm sürer.³⁴ Can ve gönül aşk terazisinin kefeleri olduğundan her an miskin gönüllerin sevdasını tartar.³⁵

Çekdügi sevdâsıdur her lahza miskin dillerüñ
Beñzer olmışdur dil ü cân kefe-i mîzân-ı ışk

D.s. 287

Aşk, İsrafil’in suru gibidir; gönül aşk surunun sesini duyunca, “³⁶nefahtü fihi min rûh⁷ (sure 15/29) ayetindeki mana ile can bulur. Aşk diriltici, hayat verici bir iksirdir. Ölü gönül, aşk iksiriyle can bulur. Gönül Kaf Dağı’na, aşk ise Anka’ya teşbih edilir. Aşkın gönle yerleşmesi şair/âşık için başına devlet kuşunun konmasıdır.³⁸ Aşk bir mimardır; onun ölüme mahkûm insanda yaptığı bina, Kaf Dağı’na bedeldir.³⁹ Aşk için koşulan şart “mâsivâdan geçmek”tir.⁴⁰

Mâsivâdan geçelüm câm-ı mahabbet içelüm
Varalum menzil-i maksûda olup hem-dem-i ‘ışk

D.s. 410

Aşkın eyvanı dokuz gökten yücedir, diyen muhteşem hükümdar Kanunî Sultan Süleyman (öl. 1566), bu nedenle aşk ehline gökler, ay ve güneş zerre gibi görünür demekten kendini alamamıştır.⁴¹ Hayretî (öl. 1534) ise aşkı tanımlamaktan çok güzelliğini şöyle ifade eder: Ben aşkın ne denli güzel olduğunu bilmezdim; aşk bilgini bana bunu öğretti. Herkes aşkın güzelliklerini bilemez; o Allah’ın bir lutfudur. Hayretî, Ey Hakk’ı arayan, eğer aşkı bulayım dersen, aşk hakikat cevherinin madenidir. Dünya aşk ile mamur olmuştur. Aşk, hakikat hazinesinin viranıdır.⁴² Hasan Ziyâî (öl. 1584), yüzünü sayfa, gözyaşını mürekkep, kirpiklerini kalem yaparak aşkının macerasını yazdığını söylerken yine dikkati aşkın çektirdiği acılara çeker.⁴³

17. yüzyılın Mevlevî şairi Mezakî (öl. 1676), aşkı Fırat suyuna benzetir; öylesine güzel ve tatlıdır. Ancak bu sudan kanmak mümkün değildir. Şair, sermest-i câm-ı aşk olmakla birlikte susamışlığının giderilemeyeceğini ifade eder.⁴⁴ Aşk madeninin ve aşkın bulunmaz cevherinin kazması göğüs paralayan tırnak ve kavuşma arzusudur, diyen şair aşkın acılarını vurgulamak istemiştir.⁴⁵

Nâhun-ı sîne-hırâş u ârzû-yı vasl imiş
Tîşe-i kân-ı mahabbet gevher-i nâ-yâb-ı ‘ışk

D.s. 245

17. yüzyılın Şeyhülislam şairi Yahya (öl.1644), aşk incisinin değme denizlerde bulunamayacağını söyler. Gönlün aşka layık olması gereğini vurgular. Aşk bir güneştir; o ışıklarını saçtı mı, zerrede dur durak kalmaz. Her zerre bu güneş karşısında cezbeye gelen Mevlevî gibi sema’a kalkar.⁴⁶ Aşkı bir mecazla tanımlar Şeyhülislam Yahya: “aşk, keyfiyetsiz keyif”tir. Aşk şerbeti acı şarapla mukayese edilemez.⁴⁷ Allah ezelde aşkı gönle, gönlü aşka ayna yapmıştır. Ruh ve gönül iki eski arkadaş olduğundan aşkın sırrına, hazinesine vakıf olabilirler.⁴⁸ Aşk yolculuğu gönül ayağı ile aşılır diyen Edirne Şeyhi Neşatî Ahmed Dede (öl. 1674), bu yolun tehlikelerine dikkati çeker. Bu bir ilkokuldur. Burada teneffüs söz konusu bile edilmez (dinlenme molası verilemez). Aşk azatlığı olmayan bir aynadır.⁴⁹ Hz. Peygamber aşkının şeydası, na’t ustası Nazîm (öl. 1726), mecaz köprüsünden geçmek için himmet Kays’ı olmayı öğütler, hakikat yolunun ancak aşk silahı ile kat edilebileceğini hatırlatır.⁵⁰ Cevrî (öl. 1655), zerrenin ve güneşin dönmesinin hikmetini aşka bağlar; aşkın harareti dünyanın kalbine tesir edince zerre ve güneş dönmeye başladı, der ve ekler: “Güzellik gül bahçesi, taze ve neşeli olsa şaşılmaz; zira güzellerin gülümsemesi ve âşıkların gözyaşından feyz alır.”⁵¹ Üsküdarlı Fenâyî (öl. 1664), aşkın evreni kuşattığını şu çarpıcı sözlerle dile getirir: Evrene aşk hakimdir.⁵² Fasih Dede (öl. 1699), gönül sadefinde bulunan aşkın değerli incisi, aşığı iki dünya hazinesinden müstağni eder diyerek aşkın kazandırdığı kanaat hasletine dikkati çeker. Aşk dumanı gönlümden tepeme çıkınca sanki bir aşk gölgeliği oluştu, der.⁵³

Ol dem ki çıkdı farkuma dilden duhân-ı ışk
Gûyâ çekildi üstüme bir sâye-bân-ı ışk

D.s. 382

Aşk kelimelerle anlatılamaz.⁵⁴ Zaten gerçek âşıkların hedefi sadece ve ancak rü’yet-i cemalullah değil midir? Aşk incisi her denizde bulunmadığı gibi her başa da aşk tacı konmaz. Aşk sert taşı bakır gibi yumuşatır. Aşk güneşi, değersiz bir zerreyi güneş; güneşi de değersiz bir zerre yapma kudretine sahiptir. Aşk her isteği yerine getirir. Aşk ateşi her gönülde yakılmaz, aşk közü her ocağa konulmaz. Aşk gönül ehlini mutlu, ehil olmayanı harap eder.⁵⁵ Aşkı hüma kuşuna benzeterek makamının yüceliğine dikkati çeken Râmî (öl. 1640), aşk ülkesine girmek için gönlünün masiva kirlerinden arınmasını şart koşar.⁵⁶ Aşk anasının sütü ateş kıvılcımlarından olduğundan gönül çocuğunun ağlamalarına şaşılmaz. Aşk, her kişinin bizzat tecrübe etmesi gereken bir olgudur. Bu yolda başkalarının ayak izleri takip edilemez.⁵⁷

18. yüzyılın ve klasik şiirimizin en büyük şairlerinden Şeyh Gâlib (öl. 1799), doğum tarihi olan “eser-i aşk” terkibinin ifade ettiği gibi fıtratı aşkla yoğrulmuş bir Mevlevîdir. Aşk bir bilinmez davâdır onun için. Sevenden sevilenden ötedir bu davâ. Aşkı şöyle tanımlar: Onu ricanın ta kendisi yapıp her şeyden ricayı kesmektir. Yani aşk maksud-ı bizzattır.⁵⁸ Aşkın cilvesi, âb-ı hayatın zulmette gizlenmesi gibi onu, siyah, anber kokulu saçın altına gizlemiştir. Aşk, mecaz köprüsünden geçilerek asıl menziline varır. Aşkın cilvesi, visal ve ayrılığı, kahır ve lutfu, bir yerde buluşturmasıdır.⁵⁹ Saç mecaz, ya da kesret olarak da algılanabilir. Şair, hakiki aşka mecaz köprüsünden geçileceğini vurgulamak istemiştir. Tasavvufa göre seven ve sevilen ikilemesi yanlıştır. Tek bir varlık vardır; o da Zat-ı Akdes’tir. Bu bakımdan aşk lütuf ve kahrı, ayrılık ve visali aynı yerde bir araya getirir. Cisim, can ve gönül aslında hepsi birer perdedir. Aşkın manası suret ve mana değildir. Bunların ötesindedir. Bu yüzden aşk güneşi doğunca zühd yarasaları darmadağın oldu. Güzelliğin nüktesi ince manâsı anlaşılınca dünya aşk kavgasının mahşeri oldu.⁶⁰ Cemalullahın feyzi can sabahının gül saçan yüzü, celâlinin kendisi aşkın anber kokulu perçemi oldu, diyen Esrâr Dede (öl. 1797), cemal ve celâl kelimelerini zengin bir tevriye anlayışı içinde yoğurur.⁶¹ Aşkın mekansız meskeni gönüldür. Aşk dünyası düşünce ve vehmin havsalasına sığmaz. Sevgili aşk elinde kadehle gelince aşkın elest meclisi meyhaneye döndü. O, neş’eyi zuhura layık gördüğünden hüsün baştanbaşa bizzat aşk oldu, derken vahdet-i vücûda gönderme yapar.⁶² Fıtnat Hanım (öl. 1780), hakiki aşka ulaşmanın mecaz denizine dalmaktan geçtiğini söyler: Yürü, var gönül gemisini mecaz denizine sal; aşk kaptanı onu hakikat sahiline ulaştırır:

Bahr-ı mecâza sal yürü keşti-i dili
Sâhil-res-i hakîkat eder nâhudâ-yı aşk⁶³

Adile Sultan (öl. 1899), aşk, gönül karanlığını aydınlatır, der.⁶⁴ Aşk, gönül dünyasının halini gösteren bir aynadır. Mecazdan hakikate geçilir. Bu aşkın mahiyeti ilâhî yakınlık kuşudur. Aşk, dünya kederini gideren bir dermandır. Aşkın ayetini kalbinde ruh gibi gizle, aşkın sûreti sana Kur’an’ın sırrını açar.⁶⁵ Aşk güzeli ruhsuz cisme can verir; kavuşma gülşenini gönle hayran eder. Aşkın naz eteği masiva dikeninden korunmuştur. Aşk, gönül ve can menzilini viran eder, kendinden başka her şeyi yıkar. Aşk, kurb-ı ev-ednâya ruhu yaklaştırır. Aşk hem cemil hem celildir; bir devlet, bir bahttır; mutluluğun ta kendisidir. Zahir ehlinin muhabbetsiz ibadeti makbul değildir. En değerli ibadet aşktır.⁶⁶

Leskofçalı Gâlib’in (öl. 18679 tanımı şöyledir: Gönül ülkesini viran, bazen bayındır eden, her halimi gören sevgili aşktır.⁶⁷ Yaradılmışların tabiatlarındaki birlik ve imtizaca bak; yer yer güzellik ve aşkın gizli sırları görünür.⁶⁸

Dikkat edilirse şairlerimizin -burada söz konusu edilen aşk redifli gazelleridir-genel olarak mecaz köprüsünden geçilen bir hakiki aşk tarifi yaptıkları görülür. Bu aşk, kalbi masiva kirlerinden arındırır, sahibini miraca yükseltir, Vedûd olan Allah’ın muhabbetine layık bir kul haline getirir. Mecaz örtüsüne sarınan bu aşkın, her türlü güzelliğin kaynağı olan tecellilerinin bir belirip bir kaybolması âşıkta kabz ve bast halleri dediğimiz ferah ve ıstırap durumlarını meydana getirdiği söylenebilir.

Birçok şair, aşkı ya da aşkını anlatırken belirsiz bir tablo çizer; gerçekle mecaz arasında müphem bir perde gerer. Böyle yaparak aşkının mecazî mi hakiki mi olduğu konusunda okuyucuyu hayrette, tereddütte bırakır. Bir bakıma da geniş bir yorumlama imkânı yaratarak bir anlam zenginliği, bir hayal genişliği kurar. Ancak kimi zaman şair, belirsizliği bir kenara bırakarak aşkının ilâhî boyutlu olduğunu sarih bir biçimde dile getirir. 16. yüzyıl şairi Hayretî, “Aşkın fezâsını seyreden aşığın gözünde cennetin bir çöp kadar değeri yoktur. Ey gönül, on sekiz bin âleme sultan olayım dersen Mevlâ aşkını edinip aşk sahibi ol” derken mutasavvıfların Cennet arzusu ya da cehennem korkusunun ötesindeki ilahî vuslatı ifade ettiğini söylemek mümkündür. Can gözünü aşkı görücü yaptıysan ten gözünün görmemesinden ağlama.” derken, tamamen ilâhî aşkın peşinde olduğunu ilan etmiştir:

On sekiz biñ âleme sultân olayın dir iseñ
‘Işk-ı Mevlâ idinüp ol ey göñül Mevlâ-yı ‘ışk⁶⁹

Aşktan maksadın ilâhî aşk olduğunu Usulî (öl. 1538) şöyle ilan eder: “Aşkın dünyayı ölçen ayağı, maksut kabesine varmak isteyince bir adımda vahdet semtine varır.”⁷⁰

Cevrî terennüm ettiği aşkın mahiyetini şöyle ifade eder: Kâküllerin aşk refrefinin kolu kanadı olmasa gönüller melekût göklerine nasıl uçar?⁷¹ Bu ifade mecaz köprüsünden hakiki aşka geçişi açık bir biçimde ifade etmektedir. Nazîm, aşkın Hz. Adem’i Cennet’ten çıkardığını şu beyitle dile getirmiştir:

Gönül izârına cân atdı seyr edüp hâlin
Düşürdü gurbete miskini âb u dâne-i aşk⁷²

Şeyh Galib, “Yokluğun sırrı, varlığın sırrı aşktadır. Aşk, sonsuzluktur.” diyerek aşkın çerçevesini çizer.⁷³ Şeyh Galib’in can dostu Esrâr Dede ilâhî aşkı şöyle dillendirir: Aşkın hariminin yakınlığı imkâna sığmaz, sûretler bağı bu yüzden aşka nedîm olmaz.”⁷⁴ Şair, maddî güzelliğe gönül verenlerin hakiki aşka ulaşamayacağını çarpıcı bir dille ifade etmiştir.

Muvakkit-zâde Pertev (öl. 1807) ilahî aşkı şu ifadelerle anlatır: “aşkın tecellisi neş’esini rindin havsalasına verip şarabı ne küpte, ne kadehte bıraktı.”⁷⁵ Adile sultan, sevgilinin güzelliğinin gönül aynasını temizlediğinin, aşkın iki dünyada yücelme ve kurtuluş sebebi, mutluluk ve feyiz kaynağı, Allah’ın bizzat âşıklarının mahremi; aşkın sırrı bilinmez bir hikmet perdesi olduğunu,⁷⁶ tecelli feyzinin neş’esini vererek aşığın gönlünü nurla doldurduğunu söyleyerek ilahî boyutunu ifade eder⁷⁷ Rahmî-i Harputî (öl. 1884) ilahî aşkı şöyle anlatır: Masivayı terk edip aşka aşina ol. Ezelde âşıka aşk nidası oldu. Aşkın sadası her tarafı kapladı.⁷⁸

II. Aşkın Özellikleri

a. Aşk-Tecelli

Aşk aslında bir çeşit tecellidir. Dünyayı süsleyen aşk güneşi tecelli edince cismimin toprağı şevkinden zerre zerre raksa geldi.⁷⁹ Aşkın tecellisi kalem mızrabının ahenginin perdesini artırıp nağmeyi mıstarın iplerinde bıraktı.⁸⁰ Aşkın cilvesi Ferhad’ı dağda, Kays’ı çölde, beni de bir başka vadide bıraktı. Aşkın tecellisi harabat beyt-i mamurunda ne kâfirde, ne de Müslüman’da huzur bırakmadı.⁸¹

b. Aşk-Akıl-Sultan

Klasik şiirimizde seven dilenci, geda; sevilen padişahtır. Şairlerimiz, sosyal mevkileri ne olursa olsun kendilerini sevgili karşısında bir dilenci konumunda görmüşlerdir. Bu konuda söylenenleri kısaca sunmak fikir edinmek için yeterli olacaktır. Mademki aşk geldi; memleketi ona ısmarladım; ülkemin tedbiri, yönetimi aşkın fikrine kaldı.⁸² Gerçi akıl, bir gece yol kesicisidir, ama aşk mehtabı ona bir şey çaldırtmaz.⁸³ Aşk sultanı gönül ülkesinde sancaklar kaldırıp akıl padişahını aşk fermanının kölesi yapmıştır.⁸⁴ Âşıkların listesini yapınca beni listenin başına yazsınlar ki okuyanlar aşk serdarı varmış desinler. Aşk sultanı gönül ovasında çadırını kurduğundan sabır, akıl, can ve gönül aşk fermanına uysa kınanmaz.⁸⁵ Dünyayı süsleyen aşk güneşi âleme ışık saçtı; akıl yarasası bucaktan bucağa kendini vursa ayıp olmaz. Hayretî aşkın eteğini nasıl bıraksın; o, aşk dilencisi olduğundan beri gam ülkesinin sultanıdır. Başını vermeyen aşk ülkesinin önderi olamaz. Aşk sevgi ülkesinin sultanı, meveddet âleminin canıdır.⁸⁶ Aşk beyinin sancağı kendi ahının dumanıdır. Aşk beyi, padişahça yedi iklimde beş vakit nevbet çaldırarak dokuz kubbeyi yankılandırdı..⁸⁷ Aşkın sual ve cevabı akıl kitabına sığmaz; onun hesabı kitabı açıklanamaz.⁸⁸ Aşk istiğnasının sultanı, gök çadırını himmetinin denizinde basit bir kabarcık sayar.⁸⁹ Aşk sultanı hükmünü icraya başlayınca, gönülde itaat etmemek için güç kalmaz.⁹⁰ Aşk devletinin şahlar şahının nevbeti sabah akşam çalınır.⁹¹ Aşk bir nükteyle yüz Eflatun’a cevap verir.⁹² Adı aşk olan yüce, alicenab padişah gönlümüze aşinadır.⁹³ Dünya sultanı aşkın eski kölesidir.⁹⁴

Padişahım, aşk dilencisi âsitanene yerleştiğinden beri Cem’in tahtına tenezzül etmez.⁹⁵ Aşk, değeri evren rütbesinde olan bir padişahtır.⁹⁶ Ey akıl gönül asitanesine tereddüt etme, aşk padişahının konağı senin yerin midir?⁹⁷ Aşk dilencisi iki dünya saltanatına bakmaz.⁹⁸

c. Aşk-Derya

Aşk kavramının çağrıştırdığı önemli unsurlardan biri denizdir. Şair derya/deniz kelimelerini boğulma kelimesiyle birlikte kullanır. Bu biraz da sonsuzluk ve düşenin kurtulamaması durumu ile ilgilidir. Kadı Burhaneddin, “Gönül çok dar, aşk denizi ise ateştir. Can, aşk havası içinde buna nasıl katlanabilir” diyerek bu denizin ateşten olduğuna dikkati çeker.⁹⁹ Sultan Cem (öl. 1495), eğer sevgilisine kavuşamazsa aşk denizinin kendisini boğacağından endişe ettiğini dile getirir; çünkü aşk denizinin sahili yoktur.¹⁰⁰ Taci-zâde Cafer Çelebi (öl. 1516) şöyle der: Gönül kayığı sevgilinin çene çukuru girdabına düşünce sonsuz aşk denizi dalgalanmaya başladı.¹⁰¹ Kimi zaman da gönül deryaya benzetilir.¹⁰² Usulî, aşk deryası üzerinden aşınca Allah’a sığınır.¹⁰³ Şeyhülislam Yahya ve Adile Sultan¹⁰⁴ aşkın katreyi denize çevirdiğini söylerler.¹⁰⁵ Gönül yeter ki aşk yolunda olsun sonunda aşk seli gönlü denize ulaştırır.¹⁰⁶

d. Aşk-Sonsuzluk

Bâkî (öl. 1600), aşk tekbirinin bütün evreni doldurduğunu, aşk borusunun sesi, davulunun uğultusu dünyayı tuttu, diyerek aşkın sonsuzluğuna işaret eder.¹⁰⁷ Bakî’nin arkadaşı ve şehzade hocası Nev’î (öl. 1599) ise şöyle seslenir: Bir nağmesi bu dokuz kubbeden geçer; ey saki aşk rebâbı çalgıcının usulüne uymaz.¹⁰⁸ Esrâr Dede’nin bir beytiyle noktalayalım: Aşkın övgüsü için kainat bir sayfadır; aşk destanı gazel ve kasideye sığmaz.¹⁰⁹

Âlem kitâb-ı na’tına Esrâr bir varak
Sıgmaz kasîde vü gazele dâstân-ı aşk

e. Aşk İrfan İlişkisi

Aşk ve irfan sebep sonuç gibidir; birbirinden ayrılmaz, biri birisiz olmaz. Usulî bu birlikteliği, “aşk bilgesi, eğer irfan gözünü açarsa katrede denizi, zerrede nurlu güneşi seyreder.”¹¹⁰ Katre, bir damla sudan yaratılan insan; zerre de esma-i ilahiyeye mahzar olan insandır. Hayretî de aşk-irfan münasebetini şu sözlerle açıklar: “Ey gönül, sen hele mahir bir dalgıç ol; aşk deryası irfan incileri ile doludur.”¹¹¹ Aşkın devleti ancak sürekli bir himmetle devam eder.¹¹²

f. Aşk-Kimyâ

Eskilerden bazıları, bazı madenlerden altın ve gümüş elde edeceklerine inanır, bu uğurda servetlerini bile kaybetmeyi göze alırlarmış. Bunun imkânsız olduğunu bilen irfan sahipleri ve şairler, başka madenlerin altına çevrilmesi ilmi olan kimyayı tasavvufî anlamda kullanmış; mürşidin nazır ve terbiyesi ile bakır gibi ruhların altın derecesine çıkarılmasını kastetmişlerdir. Mürşidin nazarı kimya özelliğine sahiptir. Müridi alır, demirden altına çevirir. Aynı husus aşk için de kullanılmıştır. Aşk kimya özelliğini haizdir. Âşık, aşk kimyasıyla adeta yeniden inşa edilir.

Aşk kimyası benim gümüşümü altın eder.¹¹³ Burada kastedilen aslında şairin döktüğü gümüş renkli gözyaşlarının, çok ağlamaktan kanlı akmasıdır. Kan kızıldır, yani altın. Göz, ayağı tozu sürmesine bir sürmedandı; aşk üstadı onu za’f ocağında altına çevirdi.¹¹⁴ Mihnet ateşi yumuşatır, âşık yumuşak huylu olur; polat ise de aşk iksiri onu altın eder.¹¹⁵

Nâr-ı mihnet nerm ider âşık mülâyim-tab’ olur
Âhen-i pûlâd ise altun ider iksîr-i aşk

Gönül kemal sınırına ulaşmasa da, bakır gibi kalsa da aşk iksiri onu çerden çöpten arındırıp saf altın eder.¹¹⁶

III. Aşkın Tezahürleri

a. Ateş

Aşk kavramının geçtiği her yerde ateş karşımıza çıkar. Şairler aşkın ıstırabını, üzüntüsünü ateşle ifade ederler. Aşk yanmış gönülleri inletir.¹¹⁷ Adı aşk olan bir parça ateş gönül şehrimi yaktı; aşk üstadı onun yerine bana bir gam evi inşa etti.¹¹⁸ Kimin kalbini ezelde aşk ateşi yaktıysa ahının dumanından aşkını izhar ederse ayıplanmaz. Aşk yağmuru gözlerimden gönül kanını dökmeseydi baştan başa aşk ateşine yanardım.¹¹⁹ Yakıcı ateş ile aşk tufanı olmasaydı can gemisi için kurtuluş mümkün olurdu. Aşk çölünün kumu ah kıvılcımlarındandır. Gönül ateşinden yine alevler çıktı, galiba aşk denizi dalgalanıyor. Gönül gerçi yakıcı korlarla yanmakta ama aşkın gizli ateşi kalbin süveydasındadır. Aşk ehli göğüslerinde aşk yarası dağlar, çünkü her akşam aşk sultanı çerağana meyl eder. Yahya’nın kalbi yakıcı aşkla yanmasaydı soğuk ahlar çekip sıcak yaşlar dökmezdi.¹²⁰

Dökmez idi eşk-i germ itmez idi âh-ı serd
Sîne-i Yahyâ eger olmasa sûzân-ı ‘aşk

Aşkının feyziyle gönül köpüklü aşk denizi oldu; ateşin cevherini aşkın harareti suya çevirdi.¹²¹ Ben ateşim ateş; zulüm ateşiyle can ve gönül dudağını aşk kabarcıkları süsledi.¹²² Kalbime yine can yakıcı aşk a